23 listopada 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Alergie - Medycyna Praktyczna: Lekarze pacjentom
medycyna praktyczna dla pacjentów

Pokrzywka

Pokrzywka

Co to jest pokrzywka i jakie są jej przyczyny?

Pokrzywka to choroba, w przebiegu której na skórze, pod wpływem zadziałania jakiegoś czynnika, tworzą się wypukłe blade bąble otoczone zaczerwienieniem. Bąble te przypominają zmiany, które powstają pod wpływem kontaktu skóry z pokrzywą - stąd nazwa. Pokrzywka powoduje silny świąd lub pieczenie skóry, jest niebolesna i ustępuje bez pozostawienia blizn czy przebarwień skóry.

U około połowy chorych pokrzywce może towarzyszyć tzw. obrzęk naczynioruchowy. Obrzęk ten dotyczy tkanek podskórnych, np. ust, powiek, rąk, stóp, niekiedy genitaliów. Zwykle jest bardziej nasilony po jednej stronie ciała, a skóra jest niekiedy zaczerwieniona.

Często u chorych na pokrzywkę obserwuje się tzw. dermatografizm – czerwone przebarwienie skóry w wyniku jej zarysowania.

Pokrzywka ostra i przewlekła

Pokrzywkę dzieli się na pokrzywkę ostrą (kiedy zmiany skórne pojawiają się i ustępują w ciągu 6 tyg.) oraz przewlekłą (kiedy zmiany skórne trwają dłużej niż 6 tyg.).

REKLAMA

Pokrzywka ostra jest najczęściej wywołana alergią lub lekami. Z kolei w pokrzywce przewlekłej aż w 80—95% przypadków nie udaje się odnaleźć czynnika odpowiedzialnego za jej występowanie (wbrew temu co sądzą pacjenci, rzadko wywołuje ją alergia).

W tabeli 1 zestawiono czynniki najczęściej wywołujące pokrzywkę, ale warto wiedzieć, że taka reakcja może pojawić się w odpowiedzi także na inne, rzadsze czynniki.

Pokrzywka alergiczna, niealergiczna i fizykalna

Pokrzywka może mieć charakter alergiczny (np. w razie uczulenia na alergeny kota) lub niealergiczny (w razie reakcji na niektóre leki). Tak zwane pokrzywki fizykalne wywołują czynniki fizyczne, takie jak zimno, ucisk czy światło słoneczne. Pokrzywki mogą się pojawić także u chorych z zakażeniami (np. wirusowymi zakażeniami wątroby), nowotworami, chorobami autoimmunologicznymi i innymi schorzeniami.

Jeśli pokrzywka spowodowana jest alergią, to do jej powstania przyczynia się reakcja IgE-zależna i wydzielanie różnych substancji z tzw. komórek tucznych (zwłaszcza histaminy, która jest główną przyczyną powstawania bąbli, zaczerwienienia, obrzęku i świądu skóry - zobacz: Mechanizmy alergii). Przyczyny powstawania pokrzywki przewlekłej są słabo poznane.

Wybrane przyczyny pokrzywki
Czynnik mogący wywołać pokrzywkę Przykłady
alergeny wziewne i kontaktowe pyłki roślin (a zwłaszcza przypominające je alergeny zjadanych owoców czy warzyw – zespół alergii jamy ustnej), kurz, sierść zwierząt, lateks, substancje stosowane w kosmetykach, odzieży itp.
leki niesteroidowe leki przeciwzapalne (aspiryna, ibuprofen, ketoprofen, naproksen i inne)
pyrazolony
antybiotyki (penicylina, cefalosporyny, aminoglikozydy, tetracyklina i inne)
inne: środki kontrastowe z jodem używane w radiologii, narkotyczne środki przeciwbólowe (kodeina, morfina)
inne leki (wywołać pokrzywkę może prawie każdy lek)
pokarmy i dodatki do pokarmów alergiczna:
u dorosłych – orzeszki ziemne, laskowe; ryby i skorupiaki u dzieci – jaja kurze, mleko krowie, orzechy ziemne, laskowe, pszenica, soja
niealergiczna:
truskawki, ser, szpinak, bakłażan, owoce morza
dodatki do pokarmów (benzoesan, siarczyny, glutaminian sodu, barwniki)
zakażenia bakteryjne lub pasożytnicze, np. niektórych ryb
jady owadów błonkoskrzydłych jad pszczoły, osy, szerszenia, mrówek
fizykalne z zimna
z ucisku
wibracyjna
cieplna
wodna
słoneczna
cholinergiczna (drobne bąble pojawiające się po wysiłku lub ogrzaniu ciała)
wysiłkowa

Jak często występuje pokrzywka?

U około 20% ludzi w ciągu życia pojawiają się bąble na skórze. Pokrzywka przewlekła występuje u 1% chorych, częściej u dorosłych niż u dzieci. Dwukrotnie częściej chorują kobiety, zwykle w 3.—5. dekadzie życia. U dzieci za pojawienie się objawów pokrzywki ostrej często odpowiedzialne są zakażenia wirusowe.

Jak się objawia pokrzywka?

Pokrzywka
Fot. 1. Pokrzywka - bąbel pokrzywkowy

Pokrzywka cholinergiczna
Fot. 2. Pokrzywka cholinergiczna


Bąble pokrzywkowe zwykle zanikają samoistnie w ciągu kilku godzin, stopniowo zlewając się ze sobą i blednąc bez pozostawienia śladu.

Należy zwrócić uwagę, czy pokrzywce nie towarzyszą, takie objawy jak:

  • zawroty głowy
  • uczucie silnego osłabienia
  • kołatanie serca
  • chrypka
  • uczucie braku powietrza
  • nudności i wymioty
  • obniżenie ciśnienia tętniczego.

Mogą one zwiastować pojawienie się wstrząsu anafilaktycznego.

Groźnym objawem jest także obrzęk naczynioruchowy, ponieważ w jego przebiegu może dojść do pojawienia się utrudnienia w oddychaniu, a nawet zgonu (najczęściej spowodowanym tak silnym obrzękiem, „opuchnięciem” tkanek gardła, że dochodzi do zamknięcia krtani i duszenia się chorego).

Co robić w razie wystąpienia objawów?

W razie pojawienia się pokrzywki chory powinien zażyć lek przeciwhistaminowy, a w razie cięższych objawów, zwłaszcza jeśli pojawi się obrzęk naczynioruchowy – glikokortykosteroid (o ile leki te zostały wcześniej zalecone przez lekarza). Pacjent powinien zgłosić się do lekarza.

Ważne

Jeżeli pokrzywce towarzyszy obrzęk naczynioruchowy lub inne objawy, które mogą zwiastować towarzyszący pokrzywce wstrząs anafilaktyczny – należy pilnie wezwać pogotowie ratunkowe (pod numerem 112 lub 998) oraz podać sobie adrenalinę (jeśli została mu ona wcześniej choremu przepisana).
W dniu badania nie należy palić papierosów.

Jak lekarz ustala diagnozę?

Zwykle obraz bąbli pokrzywkowych jest tak typowy, że postawienie diagnozy nie jest trudne. Niemniej bąble mogą się różnić w zależności od wywołujących je przyczyn:

  • w tzw. pokrzywce cholinergicznej często są drobne
  • w wywołanej wysiłkiem – olbrzymie (ta forma pokrzywki może być przyczyną wstrząsu anafilaktycznego)
  • w pokrzywce wywołanej uciskiem – występują w miejscu kontaktu skóry np. z paskiem ciężkiej torby lub na stopach po długim marszu
  • pokrzywka wibracyjna pojawia się u chorych pracujących np. z młotem pneumatycznym
  • pokrzywka świetlna – po opalaniu.

Ważne dla lekarza jest także umiejscowienie zmian pokrzywkowych na ciele oraz czas zanikania zmian. Wielu chorych nie wie, jak długo obecne są zmiany (można obrysować bąbel długopisem i obserwować, kiedy zmiana zanika).

Zwykle chory nie jest pewien, co mogło wywołać pojawienie się u niego pokrzywki (zwłaszcza przewlekłej), dlatego najważniejszy jest szczegółowy wywiad, obejmujący zażywane przez chorego wcześniej leki (zwłaszcza nowe, w tym zioła), spożywane pokarmy, kontakt z alergenami, niedawne zakażenia, czynniki fizykalne wywołujące pokrzywkę, a nawet podróże (ryzyko zakażeń pasożytniczych) czy objawy ze strony innych narządów.

Wiele innych typów wysypek można mylić z pokrzywką – m.in. zakażenia wirusowe, pęcherzycę (chorobę skóry polegająca na tworzeniu się bąbli), atopowe i kontaktowe zapalenie skóry i wiele innych. Podobne do pokrzywki zmiany mogą występować w wielu innych chorobach, np. autoimmunologicznych.

Jeśli zmiany pokrzywkowe sprawiają silny ból, są obecne na skórze przez ponad 24 godziny, powodują wybroczyny oraz towarzyszy im ból stawów i gorączka – należy pomyśleć o innym rozpoznaniu (np. o tzw. pokrzywkowym zapaleniu naczyń).

Diagnostyka pokrzywki

Diagnostyka pokrzywki jest skomplikowana i czasochłonna, a i tak w przypadku pokrzywki przewlekłej jej przyczynę udaje się ustalić jedynie u 5—20% chorych. Niektórzy badacze uważają, że rozpoznanie ostrej pokrzywki nie wymaga przeprowadzenia badań.

Wstępna diagnostyka pokrzywki przewlekłej obejmuje oznaczenie OB lub CRP (badania te oceniają ogólnie obecność stanu zapalnego w organizmie), morfologii z rozmazem, prób wątrobowych, badania moczu, niekiedy oceny czynności tarczycy. Testy skórne lub kontaktowe z alergenami czy też badanie poziomu IgE we krwi wykonuje się u chorych z pokrzywką ostrą czy przewlekłą, którzy mieli w przeszłości pokrzywkę po kontakcie z jakimś alergenem.

Niekiedy lekarz na podstawie wywiadu i obecności innych objawów decyduje się na rzadsze badania: eozynofilię krwi oraz testy w kierunku tzw. chorób autoimmunologicznych, tarczycy, wirusowych zakażeń wątroby i innych schorzeń. U niektórych chorych wykonuje się tzw. test skórny z własną surowicą chorego. Wcześniej pobiera się od chorego jego własną krew, oddziela krwinki od reszty krwi, dzięki czemu pozostaje tzw. surowica – płyn, który nakłada się na nakłutą skórę przedramienia, podobnie jak przy testach skórnych z alergenami. Pojawienie się bąbla oznacza, że we krwi chorego obecne są przeciwciała – mają one znaczenie w powstawaniu pokrzywki. W ośrodkach specjalistycznych niekiedy wykonuje się próby prowokacyjne z pokarmem lub lekiem (a także z czynnikami powodującymi pokrzywki fizykalne).

Niekiedy należy wykonać biopsję skóry – czyli wyciąć kilkumilimetrowy jej wycinek i zbadać pod mikroskopem.

Jakie są sposoby leczenia?

Terapia pokrzywki musi być prowadzona przez lekarza i należy unikać samoleczenia. Podstawowymi lekami wykorzystywanymi w terapii pokrzywki są leki przeciwhistaminowe, które zmniejszają świąd skóry i powodują zanikanie bąbli pokrzywkowych.

Aktualnie zaleca się leki przeciwhistaminowe tzw. nowych generacji (np. cetyryzynę, lewocetyryzynę, loratadynę, desloratadynę, feksofenadynę), chociaż niekiedy łączy się z lekami I generacji, które mają silne działanie przeciwświądowe i uspokajające (stosowane są na noc u niektórych chorych, którym świąd przeszkadza w zaśnięciu). W razie nasilonych objawów lekarz zwiększa dawkę leków przeciwhistaminowych. Rzadziej stosuje się takie leki, jak ketotifen.

Niekiedy stosuje się także leki przeciwhistaminowe innego typu o trochę innym mechanizmie działania, zazwyczaj stosowanych w leczeniu np. zgagi (np. ranitydynę).

Doustne glikokortykosteroidy mają silne działanie przeciwalergiczne, ale też są obciążone licznymi działaniami ubocznymi, dlatego stosuje się je z reguły przez kilka dni w ciężkiej pokrzywce i gdy towarzyszy jej obrzęk naczynioruchowy. Glikokortykosteroidy w formie maści stosuje się sporadycznie.

Leki przeciwleukotrienowe (głównie montelukast) stosuje się niekiedy u chorych z opornymi na dotychczasowe leczenie objawami pokrzywki przewlekłej. Ich efekt działania jest dość słaby. U chorych, którzy nie mogą zasnąć z powodu świądu niekiedy sięga się po doksepinę – lek przeciwdepresyjny.

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie pokrzywki?

U chorych z pokrzywką ostrą objawy cofają się przed upływem 6 tygodni (zwykle po kilku dniach; w wielu z nich jest to jedyny taki epizod w życiu), a reakcja na leki przeciwhistaminowe i glikokortykosteroidy jest bardzo dobra.

U około 2/3 chorych z ostrą pokrzywką zmiany ustępują bez żadnego leczenia.

U 5% chorych z pokrzywką ostrą zmiany mogą przejść w przewlekłe. Pokrzywka przewlekła ustępuje w przeciągu roku u około 30—50% chorych. Niemniej u 1/5 chorych objawy nadal są obecne po upływie 5 lat.

Co trzeba robić po zakończeniu leczenia?

Ważnym elementem postępowania w pokrzywce jest ustalenie wywołujących ją czynników, co nie zawsze jest możliwe. Chory wymaga opieki nie tylko alergologa, ale i dermatologa. W razie rozpoznania którejś z chorób z kręgu alergii powinien regularnie się kontrolować i stosować do zaleceń lekarskich.

Istotną rolę u chorych z pokrzywką przewlekłą pełni edukacja. Tacy chorzy często są sfrustrowani świądem skóry i swoim wyglądem. Choroba utrudnia im pracę i zaburza sen. Nierzadko otoczenie uważa, że zmiany są zakaźne.

Ważne

Należy pamiętać, że u większości pacjentów zmiany ustąpią w przeciągu roku, nie są zakaźne, a terapia daje z reguły bardzo dobre efekty. Oczywiście, jeśli znany jest czynnik wywołujący pokrzywkę, należy go unikać.

Co robić, aby uniknąć zachorowania?

Nie ustalono, jakie środki pozwalają na uniknięcie zachorowania na pokrzywkę, niemniej jej nawroty z reguły skutecznie zwalczają wymienione powyżej leki oraz unikanie znanych, wyzwalających je czynników.

Wielu chorych z pokrzywką przewlekłą zauważa pogorszenie zmian pod wpływem niesteroidowych leków przeciwzapalnych (np. aspiryny), zdenerwowania oraz diety. Prawdziwa alergia pokarmowa u nich jest rzadka, natomiast niektóre pokarmy mogą powodować nasilenie zmian – np. truskawki mogą spowodować wzrost wydzielania histaminy w organizmie, a alkohol rozszerza naczynia. Nie udowodniono niezbicie wpływu specjalnych diet, ale niektórzy chorzy (30—70%) odczuwają poprawę wyglądu skóry, unikając niektórych pokarmów (np. alkoholu, przypraw, konserwantów, barwników, surowych jarzyn i owoców).


Pokrzywka w pytaniach i odpowiedziach

Pokrzywka fizykalna. Czy wykonanie tatuażu może mi zaszkodzić? » dr med. Grażyna Durska
Pokrzywka – przyczyny » dr med. Agnieszka Padjas
Przyczyny pokrzywki » dr med. Grażyna Durska
Pokrzywka – objawy » dr med. Grażyna Durska
Czy pokrzywka jest zakaźna? » lek. Jolanta Maciejewska
Czy kontakt ze zwierzęciem może być przyczyną pokrzywki? » dr med. Agnieszka Padjas
Pokrzywka przewlekła – jak sobie radzić z chorobą? » dr med. Grażyna Durska
Pokrzywka cholinergiczna » dr med. Grażyna Durska
Pokrzywka z zimna » dr med. Grażyna Durska
Pokrzywka z ucisku » dr med. Grażyna Durska
Objawy i metody leczenia pokrzywki powysiłkowej » dr med. Grażyna Durska
Swędząca pokrzywka, gorączka oraz bóle stawowo-kostne » dr med. Grażyna Durska
Czy może wystąpić pokrzywka po zastosowaniu preparatu Theraflu? » dr med. Grażyna Durska

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Lekarze odpowiadają na pytania

Gdzie się leczyć

Lekarz specjalista
Alergolog, pulmonolog
Szukaj
Szpitale, przychodnie, gabinety
Alergologia, pulmonologia
Szukaj

Zadaj pytanie ekspertowi: