20 listopada 2014 roku
poczta
zaloguj się
 
Alergie - Medycyna Praktyczna: Lekarze pacjentom
medycyna praktyczna dla pacjentów

Atopowe zapalenie skóry

Atopowe zapalenie skóry

Co to jest atopowe zapalenie skóry (AZS) i jakie są jego przyczyny?

Skóra człowieka stanowi barierę zwykle skutecznie zapobiegającą wnikaniu do wnętrza organizmu zarazkom, alergenom oraz podrażniającym ją substancjom. U niektórych nadwrażliwych osób w wyniku kontaktu z uczulającymi alergenami dochodzi do stanu zapalnego skóry, co nazywamy wypryskiem atopowym (inaczej - atopowym zapaleniem skóry).

Alergeny - np. wziewne czy pokarmowe - kontaktując się z komórkami obronnymi skóry (zwanymi komórkami Langerhansa) doprowadzają do rozwoju uczulenia przez pobudzenie komórek zwanych limfocytami. Również komórki skóry biorą udział w jej zapaleniu produkując różne substancje.

Powtórny kontakt z takim alergenem powoduje powstanie zmian skórnych - zaczerwienienia, grudek a nawet małych ranek. Typowy jest silny świąd skóry zmuszający często chorego do stałego drapania się, co jeszcze bardziej uszkadza skórę. Charakterystyczna jest nadmierna suchość skóry.

REKLAMA

Obecnie uważa się, że przyczyny atopowego zapalenia skóry (wyprysku atopowego) są wrodzone i polegają właśnie na uszkodzeniu cennych właściwości ochronnych skóry (m.in. zaburzeniu działania białka zwanego filagryną, dzięki któremu mamy prawidłowo zbudowane komórki skóry). W wyniku zaburzeń nawodnienia skóry i rozluźnienia połączeń pomiędzy budującymi ją komórkami skóra nie stanowi już bariery dla drobnoustrojów, alergenów i innych czynników.

Jak często występuje atopowe zapalenie skóry?

Atopowe zapalenie skóry jest chorobą spotykaną przede wszystkim u małych dzieci (w 85% przypadków pojawia się przed ukończeniem 5. roku życia). Choruje 5—20% dzieci i jedynie 1—3% dorosłych.

Atopowe zapalenie skóry (wyprysk atopowy) dwukrotnie częściej występuje u dzieci, których oboje rodziców choruje na alergię. Nieco częściej chorują kobiety. Choroba częstsza jest w rejonach miejskich, w krajach wysoko rozwiniętych.

Jak się objawia atopowe zapalenie skóry?

Atopowe zapalenie skóry
Atopowe zapalenie skóry
Atopowe zapalenie skóry
Fot. Atopowe zapalenie skóry
(wyprysk atopowy)

Początkowo pojawiają się:

  • zaczerwienienie
  • grudki
  • pęcherzyki
  • niekiedy sączące ranki.

Z czasem (zwłaszcza u starszych dzieci czy dorosłych) skóra staje się pogrubiała, bardzo sucha, wyraźnie zaznaczają się jej naturalne bruzdy (np. na nadgarstkach skóra może przypominać korę drzewa).

Obraz wyprysku atopowego zmienia się w zależności od wieku. U małych dzieci (do 2. roku życia) stwierdza się najczęściej pęcherzyki, grudki, a nawet strupy z sączącą się wydzieliną na policzkach, czole czy głowie. Starsze dzieci (pomiędzy 2. a 12. rokiem życia) mają suche, łuszczące się grudki czy „blaszki” na wewnętrznych częściach nadgarstków, łokci i kolan, a dorośli – podobne zmiany na twarzy, karku, dłoniach, stopach. Zmiany skórne mogą się jednak pojawiać się także na innych częściach ciała (ale rzadko wewnątrz pach czy na pośladkach). U niektórych chorych atopowe zapalenie skóry może pogorszyć widzenie z powodu zmian zapalnych powiek i struktur budujących oczy.

Co robić w razie wystąpienia objawów?

W razie nasilonego świądu skóry pomóc może tabletka leku przeciwhistaminowego (niektóre dostępne są bez recepty) czy okłady z gazy nasączonej wodą.

W celu ustalenia dalszego leczenia pacjent powinien zgłosić się do lekarza – najlepiej specjalisty dermatologa lub alergologa.

Jak lekarz ustala diagnozę?

Lekarz rozpoznaje atopowe zapalenie skóry na podstawie stwierdzenia typowych zmian skórnych (ich umiejscowienie może zależeć od wieku), świądu i suchości skóry. U chorego (lub u członków jego rodziny) często stwierdza się alergię.

Niekiedy jednak łatwo o pomyłkę – atopowe zapalenie skóry mylone jest zwłaszcza z wypryskiem kontaktowym.

Istnieją także inne typy wyprysków (zapaleń skóry) – np. łojotokowe (związane z zaburzeniami wydzielania łoju) czy tzw. potnicowe (na stopach i dłoniach chorego pojawiają się liczne drobne pęcherzyki, a skóra silnie swędzi). W grzybicy skóra może być także zaczerwieniona, pokryta łuszczącymi się „blaszkami”, swędzieć. Inną chorobą, w której też dochodzi do pojawiania się łuszczących się blaszek na skórze, jest tzw. łuszczyca.

U małych dzieci podobne zmiany może wywoływać świerzb – zakaźna choroba skóry wywołana pasożytami drążącymi kanaliki pod skórą, a u dorosłych rzadkie choroby skóry (w tym nowotworowe czy wrodzone zaburzenia odporności). Dodatkowe badania zwykle niewiele wnoszą do rozpoznania (dotyczy to zwłaszcza oznaczania całkowitego poziomu IgE).

Jeśli podejrzewa się, że zmiany skórne wywołuje kontakt z jakimś alergenem, można przeprowadzić testy skórne z alergenami wziewnymi czy pokarmowymi (zobacz: Testy skórne). Jeśli lekarz ma wątpliwości co do rozpoznania, może pobrać biopsję skóry – czyli wyciąć kilkumilimetrowy jej wycinek i zbadać pod mikroskopem.

Jakie są sposoby leczenia AZS?

Leczenie atopowego zapalenia skóry jest nierzadko żmudne i trudne. Wymaga dużej dyscypliny od chorego (a okazuje się, że aż połowa chorych nie stosuje się dokładnie do zaleceń lekarskich). Cierpliwość i staranność jest podstawą sukcesu.

Przede wszystkim należy pamiętać, że konieczne jest przywrócenie „szczelności” skórze. W tym celu należy dążyć do zwalczenia jej nadmiernej suchości. Istnieje wiele specjalnych preparatów dla skóry atopowej, którymi można myć i natłuszczać skórę (np. Physiogel, Emolium, Oilatum, Oillan i wiele innych). Dzięki naniesieniu na skórę leczniczych tłuszczy nie dochodzi do utraty jej nawodnienia – są one jak „niewidzialne ubranie” chroniące przed wyparowaniem wody ze skóry.

Paradoksalnie nadmierne moczenie skóry sprzyja jej odwodnieniu. Niekiedy lekarz zaleca natomiast kilkunastominutowe kąpiele w wodzie z dodatkiem substancji natłuszczających.

Staraj się raczej brać prysznic (i to letni, aby nie uszkodzić warstewki naturalnych tłuszczy pokrywających skórę) i natychmiast po nim nakładaj na skórę maści natłuszczające zapobiegające jej odwodnieniu.
Wykonując np. prace domowe wymagające moczenia rąk chroń ręce rękawiczkami.

Pamiętaj, że stałe drapanie skóry powoduje jej dalsze uszkodzenie. Staraj się raczej poklepywać czy uciskać skórę. W razie dużych zmian skórnych pomagają okłady z wilgotnej gazy (u dzieci np. zakładaj wilgotne śpioszki na noc a na nie - suche).

Podstawowymi lekami wykorzystywanymi w terapii AZS są glikokortykosteroidy stosowane miejscowo - na skórę. Istnieją różne ich postaci – np. płyny, żele, kremy, maści. Nieumiejętne stosowanie glikokortykosteroidów miejscowych może doprowadzić do rozszerzenia naczyń czy zaniku skóry – dlatego o dawkowaniu tych leków decyduje lekarz. Zwykle początkowo sięga się po silniejsze preparaty, a w miarę zanikania zmian – po słabsze (po około 3 tygodniach).

Glikokortykosteroidy miejscowe stosuje się niekiedy w połączeniu z miejscowymi antybiotykami czy lekami grzybobójczymi w razie towarzyszącego zakażenia skóry (istnieją też takie leki bez dodatku glikokortykosteroidów). Czasem trzeba podać antybiotyki doustnie. Istotne jest zwłaszcza leczenie zakażeń wywołanych gronkowcem złocistym (powoduje ropne krostki z wydzieliną o barwie miodu) oraz wirusem o nazwie Herpes simplex (przejawia się wysiewem drobnych grudek i pęcherzyków, czasem z obecnością krwi; wymaga pilnego leczenia lekami przeciwwirusowymi, bo może zagrażać życiu).

Dodatek do glikokortykosteroidów miejscowych innych składników, np. mocznika czy kwasu salicylowego pozwala na szybsze pozbycie się nadmiernego pogrubienia skóry i zmiękczenie skóry, a mentolu – na zmniejszenie świądu.

Jeśli chory ma bardzo duże zmiany skórne niekiedy sięga się po doustne glikokortykosteroidy. Ze względu na objawy uboczne stosuje się je przez kilka dni. Jest to zwykle ostateczność – zdarza się, że po odstawieniu tych leków dochodzi do nawrotu wyprysku atopowego.

W miejscach „wrażliwych” (np. twarz, dekolt, fałdy ciała) nakłada się inny typ preparatów miejscowych – są nimi takrolimus i pimekrolimus, które podobnie jak glikokortykosteroidy osłabiają działanie nadmiernie aktywnych komórek odpornościowych w skórze i dzięki temu leczą zmiany wywołane wypryskiem atopowym.

Leki przeciwhistaminowe I generacji (np. hydroksyzyna) są stosowane ze względu na silne działanie uspokajające i przeciwświądowe. Mogą być stosowane na noc u chorych, którym świąd przeszkadza w zaśnięciu (czasem przepisywana jest też doksepina – lek przeciwdepresyjny). Słabiej natomiast w wyprysku atopowym działają leki przeciwhistaminowe tzw. nowych generacji (np. cetyryzyna czy feksofenadyna). W razie nasilonych objawów lekarz zwiększa dawkę leków przeciwhistaminowych.

Cięższe przypadki kwalifikują się do specjalnie dobranego przez lekarza naświetlania skóry światłem ultrafioletowym (nie należy mylić z solarium!) a niekiedy wymagają zastosowania bardzo silnie działających na układ odpornościowy leków (są to m.in. cyklosporyna, azatiopryna, metotreksat).

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie atopowego zapalenia skóry?

Atopowe zapalenie skóry (wyprysk atopowy) ustępuje z wiekiem u około 40% dzieci. U pozostałych chorych zdarzają się nawroty w wieku dorosłym. Ponieważ przyczyną wyprysku atopowego jest wrodzone nieprawidłowe działanie skóry, jest to choroba trwająca wiele lat, a niekiedy całe życie. Zdarzają się jednak długie okresy bez typowych dla niej dolegliwości.

Co trzeba robić po zakończeniu leczenia?

Określenie czynników powodujących nawroty zmian skórnych w wyprysku atopowym nie zawsze jest możliwe. Nawet jeśli wykaże się, że niektóre alergeny pokarmowe, kontaktowe czy wziewne są przyczyną dolegliwości, ich unikanie nie gwarantuje całkowitego ustąpienia dolegliwości.

Dzieje się tak, ponieważ także inne czynniki zaostrzają stan zapalny skórny. Należą do nich np.:

  • stres
  • mycie skóry zwykłym mydłem
  • zmiany wilgotności i temperatury powietrza
  • oraz zakażenia skóry (przecenia się natomiast znaczenie proszków do prania w wywoływaniu wyprysku atopowego).

Nawet w okresach, kiedy na skórze nie ma zmian chorobowych trzeba o nią dbać i pielęgnować specjalnymi środkami natłuszczającymi.

Trzeba pamiętać, że nawet składniki leków stosowanych na skórę w leczeniu wyprysku alergicznego też z czasem mogą uczulić niektórych chorych (dotyczy to np. lanoliny a nawet glikokortykosteroidów). Podejrzane jest niecofanie się zmian mimo miejscowego leczenia. Lepiej nie eksperymentować z wciąż nowymi kosmetykami pełnymi nowych alergenów, substancji zapachowych, barwników. Sygnałem ostrzegawczym, że mogą uczulać, jest pieczenie czy uczucie świądu skóry po ich zastosowaniu. Niekiedy pomaga zastosowanie specjalnej diety (pozbawionej np. marynat, alkoholu, przypraw, konserwantów, barwników). Niektóre materiały, takie jak wełna owcza, mogą pogarszać zmiany skórne. Powinno się nosić przewiewne ubranie (pocenie się skóry sprzyja ucieczce z niej wody) z naturalnych materiałów, np. bawełny.

Chory z wypryskiem atopowym wymaga opieki z reguły nie tylko alergologa, ale i dermatologa.

W razie rozpoznania którejś z chorób z kręgu alergii powinien regularnie kontrolować się i stosować do zaleceń lekarskich. Dotyczy to zwłaszcza astmy, na którą choruje połowa dzieci z wypryskiem atopowym. Częsty jest także alergiczny nieżyt nosa.

Co robić, aby uniknąć zachorowania na atopowe zapalenie skóry?

Nie ustalono, jakie środki pozwalają na uniknięcie zachorowania na atopowe zapalenie skóry, niemniej jego objawy dość skutecznie zmniejszają u większości chorych wymienione powyżej leki, właściwa pielęgnacja skóry oraz unikanie znanych, powodujących zmiany skórne czynników. Nawet w okresie wolnym od choroby warto dbać o prawidłowe nawilżenie i natłuszczenie skóry, tak jak to opisano powyżej.

Atopowe zapalenie skóry w pytaniach i odpowiedziach

Świąd w atopowym zapaleniu skóry » dr med. Dorota Jenerowicz, lek. Adriana Polańska
Atopowe zapalenie skóry - czy z tego się wyrasta? » dr med. Dorota Jenerowicz, lek. Adriana Polańska
Czy atopowe zapalenie skóry wywołują pokarmy? » dr med. Dorota Jenerowicz, lek. Adriana Polańska
Czy atopowe zapalenie skóry u dziecka wyklucza trzymanie w domu zwierząt? » dr med. Grażyna Durska
Czy dziecko z atopowym zapaleniem skóry powinno unikać słońca? » dr med. Dorota Jenerowicz, lek. Adriana Polańska
Szczególny problem atopowego zapalenia skóry - skóra rąk » dr med. Agnieszka Padjas
Czy odczulanie w atopowym zapaleniu skóry jest skuteczne? » dr med. Dorota Jenerowicz, lek. Adriana Polańska
Dieta matki karmiącej dziecko z atopowym zapaleniem skóry » dr med. Wojciech Feleszko

W odpowiedzi na liczne prośby pacjentów, poniżej zamieszczamy również linki do wybranych artykułów z czasopism medycznych:
Atopowe zapalenie skóry u dzieci - postępowanie w codziennej praktyce "Medycyna Praktyczna Pediatria" 2012/04
Zapytaj eksperta. Dermatologia. Atopowe zapalenie skóry "Medycyna Praktyczna Pediatria": Częste problemy w praktyce pediatrycznej. Pytania i odpowiedzi, Wydanie specjalne 2009/03
Rozpoznawanie i leczenie atopowego zapalenia skóry u dzieci i dorosłych "Medycyna Praktyczna" 2008/09

Publikacje, którym ufa Twój lekarz

Medycyna Praktyczna jest wiodącym krajowym wydawcą literatury fachowej. 98% lekarzy podejmuje decyzje diagnostyczne lub terapeutyczne z wykorzystaniem naszych publikacji.

 

Lekarze odpowiadają na pytania

Gdzie się leczyć

Lekarz specjalista
Alergolog, pulmonolog
Szukaj
Szpitale, przychodnie, gabinety
Alergologia, pulmonologia
Szukaj

Zadaj pytanie ekspertowi: